Zarówno w nauce, jak i w polityce gospodarczej innowacyjność jest obecnie chyba najczęściej używanym terminem – i to nie tylko w Polsce. Dominujące podejście w zakresie innowacji dotyczy jednak głównie rozwoju i wdrażania innowacji technologicznych oraz ewentualnego dopasowywania możliwości danego przedsiębiorstwa do oczekiwań rynku. Społeczne wyzwania i społeczne konsekwencje innowacji nie są zwykle przedmiotem analizy.

A przecież wzrost poziomu innowacyjności jest nie tylko kluczowym wyzwaniem z punktu widzenia konkurencyjności gospodarki, ale również z punktu widzenia podejmowania największych problemów stojących przed społeczeństwem. Innowacyjność społeczna prowadzi zarówno do wzrostu gospodarczego w skali makro i wzrostu wartości firmy w skali mikro, jak i do budowania trwałej przewagi konkurencyjnej w oparciu o tzw. wspólną wartość ekonomiczno-społeczną (ang. shared value).

Wyzwanie społeczne jako laboratorium

Wpływ działalności przedsiębiorstw, szczególnie tych największych, na zmianę warunków o charakterze społecznym, prawnym, politycznym, technologicznym czy ekologicznym może być bardzo istotny. Tego typu wiedza prowadzi – jak wskazała na to już w 1999 roku prof. R.M. Kanter z Harvard Business School, przedstawiając koncepcję „społecznej innowacyjności przedsiębiorstw” (corporate social innovation) – do rzeczywistych, a nie tylko marginalnych zmian społecznych i jednocześnie do rozwoju oczekiwań. Jej przełomowy artykuł przyczynił się do powstania ważnego nurtu w literaturze z zakresu zarządzania, a także w praktyce gospodarczej, dotyczącego traktowania społecznych wyzwań jako swoistych „laboratoriów kreowania wiedzy”.

Takie podejście do innowacji umożliwia tworzenie wartości społecznej poprzez innowacyjne rozwiązania biznesowe, które jednocześnie budują wartość dla firmy, kreując np. nowe rynki zbytu. Jest to także istotny czynnik w kształtowaniu motywacji przywódców i kadry kierowniczej. Podejmowanie społecznych wyzwań prowadzi do zmian modeli biznesowych i stawia wszystkie przedsiębiorstwa – szczególnie te największe – oraz ich liderów – w nowej roli. W oficjalnych dokumentach podkreśla się, że poprawa pozycji Polski w światowym procesie rozwoju kapitału intelektualnego wymaga badań koncentrujących się na określeniu warunków dla rozwoju gospodarki opartej na wiedzy poprzez analizę barier i możliwości rozwoju innowacyjności, kreatywności oraz przedsiębiorczości.

Prosument i innowacje „user – driven”

W nauce o zarządzaniu już od czasów Schumpetera, a potem Druckera, podkreśla się rolę innowacji jako czynnika budującego przewagę konkurencyjną i wartość firmy. Jednak dopiero wtedy, gdy zwrócono uwagę na modele otwartych innowacji (open innovation), umożliwiających współpracę z otoczeniem na różnych etapach ich powstawania, zaczął się rozwijać nowy obszar badawczy – na pograniczu ekonomii, teorii zarządzania, marketingu, psychologii, socjologii, nauki o etyce i odpowiedzialności biznesu – dotyczący innowacji popytowych (user-driven innovation). Tego typu innowacje umożliwiają współpracę z otoczeniem, czyli z zaangażowanymi użytkownikami jako współtwórcami wartości.

Ci, którzy potrafili w praktyce wykorzystywać wiedzę płynącą od klientów, znacznie efektywniej wprowadzali te wspólne, innowacyjne rozwiązania na rynek. Stąd się przecież wzięła już w latach 80. ubiegłego wieku koncepcja prosumentów, czyli zaangażowanych konsumentów i użytkowników jako współproducentów w procesie tworzenia łańcuchów wartości przedsiębiorstw.

 Nowa fala innowacyjności

Obecny rozwój takich instrumentów – na tyle nowych, że nie stosuje się jeszcze polskich terminów – jak crowdsourcing, co-creation design, network governance itd. przyczynia się do zapoczątkowania nowej fali innowacyjności – skierowanej na zmiany jakości i stylu życia, wzorców produkcji i konsumpcji, w kierunku realizacji wizji zrównoważonego rozwoju (sustainability). Obecnie coraz częściej potrzeby konsumentów – szczególnie na rynkach najbardziej rozwiniętych – wiążą się z ochroną środowiska i odpowiedzialnością za następne pokolenia.

Innowacje społeczne w biznesie mają często charakter radykalny, prowadząc do zmiany typu budowanej wartości i wymagając całkowicie nowego podejścia do przewag konkurencyjnych. Dla wielu przedsiębiorstw włączanie użytkowników, czy też klientów, nie tylko w konsultowanie innowacyjnych rozwiązań, ale przede wszystkim w sam proces tworzenia odpowiedzialnych produktów lub usług stało się ważną formą budowania przewagi konkurencyjnej na rynku. W różnych miejscach na świecie zachodzi obecnie proces przemiany biernych konsumentów w zrównoważonych przedsiębiorców. Nie czekają oni na oficjalne „przyzwolenie”, by rozwiązywać społeczne i ekologiczne problemy. Sami chcą być aktywni i zdają sobie sprawę, że biznes może być częścią takiego rozwiązania – dotyczy to zarówno małych lokalnych przedsiębiorstw, jak i dużych firm działających w coraz większej skali.